Glossarium astronomicum

Jouw astronomisch woordenboek!

Glossarium N

Nacht

De nacht is een periode van duisternis wanneer de zon onder de horizon staat. De nacht duurt van zonsondergang tot zonsopgang. Op het grootste deel van de aarde heeft elke dag van 24 uur één nacht. Ten noorden van de poolcirkel en ten zuiden van de zuidpoolcirkel zijn er echter periodes van duisternis rond de winterzonnewende, waarbij de poolnacht maanden kan duren. In deze gebieden is er geen nacht rond de tijd van de zomerzonnewende.

De periode waarin de zon net onder de horizon staat, wordt schemering genoemd. Tijdens de schemering verlicht de zon nog steeds een deel van de hemel. De schemering wordt onderverdeeld in drie gelijke periodes: burgerlijke schemering, nautische schemering en astronomische schemering. Tijdens de burgerlijke schemering – wanneer de zon nul tot zes graden onder de horizon staat – is de hemel relatief helder, zodat kunstmatige verlichting, zoals straatverlichting, vaak niet nodig is. Nautische schemering – wanneer de zon zes tot twaalf graden onder de horizon staat – zijn zowel heldere sterren zichtbaar als een hemel die helder genoeg is om de horizon te zien, zelfs op een maanloze nacht. Hierdoor kunnen zeelieden navigeren met behulp van astronomische navigatie. Astronomische schemering is wanneer de zon twaalf tot achttien graden onder de horizon staat.

Gerelateerde termen:
Graad
Horizon
Solstice
Zon
Dag
Poolcirkel
Zuidpoolcirkel
Pooldag
Poolnacht

Nadir

Het nadir wordt gedefinieerd als het punt direct onder de waarnemer. Het is relatief ten opzichte van de positie van de waarnemer, aangezien het nadir voor iemand in Londen anders is dan voor iemand in Peking of Kaapstad. Gemeten in hoeken is het 90 graden vanaf de horizon. Het tegenovergestelde van het nadir wordt het zenit genoemd.

Gerelateerde termen:
Altitude
Horizon
Zenit

Nanometer

Een nanometer is een miljardste van een meter. Het symbool is nm. Een menselijke haar is ongeveer 80.000–100.000 nm breed, ongeveer even dik als een stuk papier. Een streng menselijk DNA heeft een diameter van ongeveer 2,5 nm. Een watermolecuul is minder dan 1 nm breed. De golflengte van zichtbaar licht kan worden gemeten in nm. Normaal gesproken kan het menselijk oog licht detecteren met golflengten tussen ongeveer 380 nm (violet) en 750 nm (rood).
 

Navigatie

Navigatie is het proces waarbij je bepaalt waar je je op aarde of in de ruimte bevindt, welke richting je op wilt gaan en hoe je op je bestemming komt. Historisch gezien speelden de zon en de sterren een belangrijke rol bij navigatie. Op het eenvoudigste niveau kun je op een heldere nacht op het noordelijk halfrond de Poolster gebruiken om te bepalen waar het noorden is en op basis daarvan je reisrichting kiezen. Op het zuidelijk halfrond wijst het Zuiderkruis naar het zuiden. Vóór de ontwikkeling van moderne navigatieapparatuur was ‘hemelse navigatie’ essentieel voor navigatie. Navigators bepaalden de hoek van de zon boven de horizon op het middaguur om hun breedtegraad af te leiden, en vergeleken de lokale middag (hoogste positie van de zon aan de hemel) met een klok die Greenwich Mean Time aangaf om hun lengtegraad te bepalen. Moderne navigatie is grotendeels afhankelijk van signalen van GPS en soortgelijke satellietsystemen.

Gerelateerde termen:
Breedtegraad
Lengtegraad
Zuiderkruis

Neptunus

Neptunus is de achtste en verste grote planeet vanaf de zon. Net als zijn buurplaneet Uranus is Neptunus een ijsreus. De straal van Neptunus is iets minder dan 25.000 kilometer (km), iets minder dan vier keer de straal van de aarde. Neptunus heeft een vaste rotskern die omgeven is door een laag van water, methaan en ammoniak onder hoge druk. In het vroege buitenste zonnestelsel waren deze chemicaliën bevroren en klonterden ze samen op de jonge Neptunus, vandaar de naam “ijzige reus”. De buitenste atmosfeer van Neptunus is een dikke, gezwollen laag waterstof en helium.

De typische afstand tot de zon is ongeveer 4,5 miljard km, ongeveer 30 astronomische eenheden (afstanden tussen de aarde en de zon). Neptunus heeft minstens 14 manen en een vaag ringsysteem. Als buitenste grote planeet speelt de zwaartekracht van Neptunus een cruciale rol bij het vormgeven van de banen van kleinere hemellichamen in de Kuipergordel.

Neptunus is niet zichtbaar met het blote oog. Hij werd voor het eerst geïdentificeerd vanwege het effect dat zijn zwaartekracht heeft op de baan van Uranus. De wiskundigen John Couch Adams en Urbain Le Verrier voorspelden beiden het bestaan en de locatie van Neptunus in het begin van de jaren 1840. Op basis van de berekeningen van Le Verrier ontdekte Johann Gottfried Galle Neptunus voor het eerst in 1846. Neptunus is vernoemd naar de Romeinse god van de zee.

Gerelateerde termen:
Astronomische eenheid
Reuzenplaneet
IJsreus
Kuipergordel
Buitenplaneten
Zonnestelsel
Uranus

Neutrino

Neutrino's zijn subatomaire deeltjes die door verschillende fysische processen worden geproduceerd. In de kern van de zon zijn neutrino's een product van kernfusie. Kernreacties en hoge energiedichtheden in supernova-explosies produceren ook neutrino-uitbarstingen. Het observeren van neutrino's is moeilijk omdat ze zeer zwak interageren met atomen. Neutrino's worden doorgaans gedetecteerd door enorme watertanks (of blokken ijs, zoals bij het IceCube Neutrino Observatory op de Zuidpool) te observeren. Wanneer een neutrino een watermolecuul in een van deze tanks (of in het blok ijs) raakt, veroorzaakt dit deeltjesreacties die leiden tot de productie van kleine hoeveelheden licht. Dit licht kan worden gedetecteerd en geanalyseerd. Neutrino's zijn gedetecteerd bij kernreacties in de kern van de zon en bij supernova's. Neutrino's worden ook geproduceerd door kernreactoren en door jou. In het laatste geval worden neutrino's uitgezonden bij het verval van de radioactieve atoomkernen koolstof-14 en kalium-40 in het menselijk lichaam.

Gerelateerde termen:
Kernfusie
Zon
Supernova
Zuidpool