Een subreus is een ster die zich tussen de hoofdreeks en de reuzentak op een Hertzsprung-Russell-diagram bevindt. Dit zijn meestal sterren die de waterstoffusie in hun kern hebben beëindigd en zich ontwikkelen tot reuzesterren. Sommige van deze subreuzen pulseren, waardoor ze variabele sterren zijn. Cepheïde-variabelen zijn een voorbeeld van een type pulserende subreussterren.
Een supernova is een enorme stellaire explosie. Supernova's worden kortstondig veruit het helderste object in hun sterrenstelsel, voordat ze in de loop van een paar jaar vervagen. Er zijn twee belangrijke manieren waarop supernova's ontstaan. Bij de eerste (type Ia) neemt een witte dwerg materie op van een begeleidende ster in een dubbelstersysteem. Zodra de witte dwerg instabiel wordt, hetzij door een massa van meer dan 1,4 zonsmassa's te bereiken (bekend als de Chandrasekhar-limiet), hetzij door voldoende helium op zijn oppervlak te accumuleren, explodeert hij zonder iets achter te laten. De andere belangrijke manier waarop een supernova ontstaat (type II) is de evolutie van een ster met een massa van meer dan acht zonsmassa's. Aan het einde van de evolutie van zo'n ster explodeert deze, wat resulteert in een neutronenster of (voor de meest massieve sterren) een zwart gat met de massa van een ster.
Supernova's zijn de bron van veel chemische elementen, vooral die zwaarder dan magnesium.
Een supernova-restant is de structuur die overblijft na een supernova-explosie. Het bestaat uit een enorme structuur van heet gas en plasma die is ontstaan door de schok van de supernova. In veel supernova-restanten is ook het zwarte gat of de neutronenster aanwezig die is ontstaan uit de ster die in de supernova is geëxplodeerd, hoewel deze in sommige gevallen door de kracht van de explosie is weggeslingerd. De explosieve energie van een supernova resulteert in een schokgolf die inslaat op het omringende interstellaire gas. Deze schok verwarmt en ioniseert het omringende gas tot extreem hoge temperaturen (meer dan een miljoen kelvin). Dit hete gas zendt licht uit over verschillende golflengten en is onder meer een belangrijke bron van röntgenstraling. De schok versnelt ook deeltjes tot hoge snelheden, waardoor supernova-restanten een belangrijke bron van kosmische straling zijn.
Door te kijken naar hoe snel een supernovarestant zich uitbreidt, kunnen astronomen schatten hoe lang het zou duren om zijn huidige omvang te bereiken. Hierdoor kunnen astronomen ongeveer bepalen wanneer de supernova is geëxplodeerd. Verschillende grote supernovarestanten in de Melkweg zijn op deze manier gedateerd en gekoppeld aan supernova's die honderden jaren geleden door astronomen zijn waargenomen.
Superreuzen zijn de grootste en helderste sterren. Ze kunnen honderden keren groter zijn dan de zon en vele duizenden keren helderder. Ze bevinden zich in het bovenste gedeelte van het Hertzsprung-Russell-diagram met absolute visuele magnitudes tussen −3 en −8. Het temperatuurbereik van superreussterren loopt van ongeveer 3400 kelvin (K) tot meer dan 20.000 K. Het zijn ofwel massieve sterren ofwel sterren die zich in een zeer late fase van hun evolutie bevinden. Superreussterren kunnen worden geïdentificeerd op basis van hun spectra, met kenmerkende lijnen die gevoelig zijn voor hoge helderheid en lage oppervlaktetractie: deze spectraallijnen zijn smal in vergelijking met de breedte van lijnen in kleinere sterren. Typische voorbeelden van superreussterren zijn Betelgeuze in Orion en de Cepheïde-variabelen.
Zoals de term al aangeeft, zijn superzware zwarte gaten (SMBH's) de grootste klasse van zwarte gaten, met een massa die varieert van miljoenen tot miljarden keren de massa van de zon. Observatiegegevens suggereren dat alle grote sterrenstelsels een SMBH in hun centrum lijken te hebben. De Melkweg heeft een SMBH die bekend staat als Sagittarius A* met een massa van ongeveer 4,5 miljoen keer die van de zon en een diameter van ongeveer 40 miljoen kilometer. De grote hoeveelheid massa in een klein volume leidt ertoe dat zwarte gaten enorme zwaartekrachtvelden hebben (diepe zwaartekrachtpotentiaalputten). Sinds 2019 gebruiken wetenschappers gegevens van een netwerk van radiotelescopen over de hele wereld om een beeld te vormen van de waarnemingshorizonnen rond SMBH's. Begin 2023 zijn op deze manier twee SMBH's in beeld gebracht: Sagittarius A* en de SMBH (6,5 miljard keer zwaarder dan de zon) in het centrum van het sterrenstelsel M87, dat zich op iets meer dan 50 miljoen lichtjaar afstand bevindt.
Gerelateerde termen: • Zwart gat • Galactisch centrum • Sterrenstelsel • Melkweg • Radiotelescoop • Sagittarius A*
Glossarium astronomicum